مجموعه ای تجربه گرا

  

پشت صحنه مستند بردشیر درباره شیرسنگی- گفت و گو با فریدون شهبازیان

من- رضا عاطفی و محمد رضا جهان پناه

عکاس: نجمه گودرزی

مجموعه« یک فیلم یک تجربه»  به بررسی چگونگی ساخت و تولید فیلمهای ماندنی و تاثیرگذار تاریخ سینمای ایران می­پردازد. هم اکنون سری دوم این مجموعه به همت خانم دل آگاه از شبکه چهار تلویزیون در حال پخش است و خوشبختانه سری بعدی نیز به زودی وارد مراحل تولید می­شود. نگارنده با توجه به این که سازنده دو فیلم از فیلمهای سری دوم این مجموعه  و شاهدی بر تلاش همکاران و مشکلات تولید بوده مواردی را که خود نیز با آن در هنگام ساخت روبرو شده مطرح می­کند.

 انتخاب فیلمها:

 بیش از هر چیز ملاک انتخاب فیلمهای سینمایی و فیلم ساختن درباره­ی آنها  در هر مجموعه­ای این چنینی به کارشناسانی آگاه و باتجربه نیاز دارد. آیا هر اثر سینمایی ارزش بحث و بررسی در قالب فیلمی مستند دارد؟ این سئوال چالش­برانگیز می­تواند ذهن هر تهیه کننده را به خود مشغول کند. برای هر فیلمی می­توان فیلمی مستند از چگونگی مراحل تولید و حتی پخش و اکران ساخت؛ اما توجه به رسانه­ای که پخش این فیلمها را به عهده دارد، فلسفه­ی ساخت آنها را مشخص می­کند. ساخت فیلمهای پشت صحنه و همراه کردن آن با فیلم اصلی در یک DVD  برای هر فیلم سینمایی می­تواند منطقی و درست باشد؛ اما وقتی پای رسانه­ی تاثیرگذار و مهمی چون تلویزیون پیش می­آید، دیگر جایز نیست هر فیلمی در این گردونه قرار گیرد.

یکی از محورهای انتخاب می­تواند بر اساس ماندگاری اثر در طول زمانی باشد.فیلمی که ارزشهای هنری و زیبایی شناسانه­اش پس از گذشت زمان همچنان حفظ و تازگی خود را از دست نداده باشد و به رمز ماندگاری دست یابد. به عبارت دیگر اثر از چنان قوت و استواری در فرم و محتوا برخوردار باشد که همیشه ارزش دیدن دوباره را داشته باشد.

وجه دیگری که گویا تهیه کننده این مجموعه_ همان طور که از نام آن پیداست_ به آن اهتمام دارد تجربه گرایی است. تجربه گرایی که منجر به یافتن زبان و بیانی نو و بدیعی در سینما شده است. سینما گران تجربه­گرا همواره در حال یافتن راههایی تازه­اند؛ راههایی که منجر به تازگی در شکل و فرم و به نوعی تعریفی دوباره در مدیوم می­شود.

 ویژگی مستندها:

این گونه مستندها به شدت به متریال و مواد موجود و باقی­مانده از اثر اصلی وابسته­اند. عکسهای صحنه و پشت صحنه، فیلمهای آرشیوی مثل حضور فیلم در جشنواره­ها،اسناد و مکاتبات مربوط به فیلم،تهیه این گونه مواد متاسفانه به دلیل نبودن آرشیو مناسب اغلب به سختی و با زحمات زیاد به دست می­آید. متاسفانه ما هنوز به اهمیت اسناد و مدارک و هر چیزی که می­تواند خاطره­ای از یک فیلم در آینده ایجاد کند پی نبرده­ایم و اگر حتی پی هم برده باشیم کمتر به آن نگاهی جدی داریم. کمتر تهیه کننده­ای پیدا می­شود که مکاتبات تولید، قراردادها و حتی عکسها و پوسترهای فیلمش را به صورت مناسب و منظمی آرشیو کند. حتی جای بسی تأسف است که حتی نگهداری نسخه­ا­ی از فیلمها نیز با بی­توجهی و کوتاهی همراه است. به یقین می­توان فرضیه­ی این که ما ملتی هستیم که نسبت به حفظ گذشته خود بی­تفاوتیم را در این مورد نیز درست دانست.

مورد مهم دیگری که در این مستندها ذهن سازندگان را به خود مشغول می­کند؛ حضور عوامل فیلم اصلی به صورت مصاحبه و گفت و گو و همکاری­های دیگرگونه است. هر چه همکاری کارگردان، تهیه کننده، فیلمبردار،بازیگران و دیگر عوامل فیلم اصلی با گروه سازنده مستند صمیمانه و دوستانه باشد؛ فیلم ساخته شده کامل­تر و جذاب­تر و دیدنی­تر شده و ببیننده جای خالی هیچ کس را احساس نخواهد کرد.

نکته­های بدیعی که حتی جنبه­های آموزشی و کاربردی برای دانش آموختگان و علاقه­مندان سینما دارد با حضور عوامل اصلی ممکن می­شود.

بازسازی سکانسها و صحنه­هایی از فیلمها از دیگر تمهیدهایی است که سازندگان به ذهنشان خطور می­کند. بیش از هر چیز ضرورت بازسازی و چرایی آن اهمیت زیادی دارد. صرف بازسازی کردن محض، نمی­تواند علت محکم و متقنی برای این رویکرد باشد. داشتن یک طرح منسجم و جاافتادن بازسازی سکانس یا صحنه­ای در طرح می­تواند منطق ایجاد آن را برای بیننده باورپذیر و پذیرفتنی کند.

تحقیق و پژوهش عنصر مهم و پراهمیتی است که سازندگان مستندهای مذکور به طور کامل و دقیقی باید آن را مد نظر قرار دهند. تحقیقی جامع، اطلاعات کاملی را درباره­ی فیلم اصلی به بینندگان خواهد داد. تحقیق را می­توان از هر جایی آغاز کرد. نشریات، کتابهای سینمایی و عوامل فیلم، سازنده را با حجمی از اطلاعات روبرو خواهند کرد. مسأله­ای که عموماً در این گونه تحقیقات با آن روبرو می­شویم، صحت و درستی منابع تحقیق است. در گفت و گو با عوامل هنگامی که به ویژه زمانی طولانی از زمان اکران فیلم اصلی گذشته باشد، با اطلاعات بعضاً نادرستی روبرو خواهیم شد. حتی پیش می­آید کسی عمداً اطلاعات غلطی به سازنده مستند می­دهد، در این صورت احاطه­ی محقق و بینشی که او همیشه با خود به همراه دارد یاریگر اوست. 

تدوین نقش مهم و کارسازی در این گونه فیلمها دارد. انبوهی از اطلاعات روی میز تدوین قرار گرفته است. چه میزان از گفت و گوهای تصویربرداری شده را باید در فیلم قرار داد؟ بیننده عموماً از گفت و گوهای طولانی با حرفهای تکراری رابطه­ی خوبی برقرار نمی­کند. حرفها بایستی کوتاه و مقطع و با حفظ ریتم و ضرباهنگ فیلم در جایی مناسب قرار گیرند.

 زنده کردن خاطرات، رویکرد دیگری است که عموماً در این گونه مستندها دیده می­شود. ما مردم اصولاً خاطره­بازی هستیم و این تصاویر می­تواند بخشی از روحیه­ی خاطره­باز ببینندگان  نسبت به فیلم اصلی را تحریک کند. سفر به لوکیشن­های فیلم اصلی و تصویربرداری از آنجا می­تواند پاسخی به این رویکرد باشد.

مورد دیگری که اهمیت زیادی دارد و بهتر است که مورد غفلت قرار نگیرد؛ شرایط و وضعیت فیلم اصلی در زمانه­ی خلق آن است.فیلمی که در زمان جنگ ساخته شده، شرایط خاصی در تولید آن حاکم بوده است. هر برهه­ی تاریخی می­تواند مقتضیات خاص خودش را داشته باشد. سازنده­ی مستند با بیان این شرایط به نوعی با نگرشی تاریخی به اثر می­پردازد.

در پایان یادآور می­شود این مجموعه فرصت مغتنمی است تا دست­اندرکاران سینما با رویی باز پذیرای گروه­های تولیدی آثار باشند و با همکاری همدلانه خود مهیای آثاری ماندنی درباره­ی تاریخ سینمای ایران باشند.